1
00:00:06,214 --> 00:00:11,302
EEN NETFLIX-DOCUMENTAIREREEKS

2
00:00:21,855 --> 00:00:24,649
Onze eigen dierenfamilie.

3
00:00:32,615 --> 00:00:33,616
Slim.

4
00:00:40,832 --> 00:00:41,750
Gevoelig.

5
00:00:44,085 --> 00:00:48,048
Hoe meer we
onze wilde verwanten leren kennen…

6
00:00:51,843 --> 00:00:55,847
…hoe meer we ontdekken
hoe buitengewoon ze zijn.

7
00:01:02,771 --> 00:01:06,357
Mensapen zijn niet alleen
meester in het spel van overleven…

8
00:01:07,108 --> 00:01:10,361
…ze hebben de spelregels geherdefinieerd.

9
00:01:13,406 --> 00:01:16,076
MENSAPEN

10
00:01:23,708 --> 00:01:24,751
De jungle.

11
00:01:27,962 --> 00:01:31,174
De geboorteplaats van
de familie der mensapen…

12
00:01:32,926 --> 00:01:37,472
…en het domein van
alle wilde mensapen die nu leven.

13
00:01:38,515 --> 00:01:42,727
KIBALE
OEGANDA

14
00:01:46,606 --> 00:01:48,858
En waar dit kleine ventje…

15
00:01:49,567 --> 00:01:51,277
…nog geen twee jaar oud…

16
00:01:51,945 --> 00:01:53,947
…leert te overleven.

17
00:01:57,700 --> 00:01:59,702
Hij is een chimpansee.

18
00:02:00,995 --> 00:02:03,414
Onze naaste dierlijke verwant.

19
00:02:07,752 --> 00:02:13,258
Wat hij in de komende maanden ontdekt,
zal zijn hele leven vormgeven.

20
00:02:16,511 --> 00:02:20,557
Hij leeft in een gemeenschap
van meer dan 150 chimpansees…

21
00:02:20,640 --> 00:02:23,560
…en heeft weinig te vrezen
van andere dieren.

22
00:02:25,395 --> 00:02:28,857
Zijn grootste uitdaging
zal komen van zijn eigen soort.

23
00:02:35,029 --> 00:02:38,408
Net als wij hebben chimpansees
verschillende karakters.

24
00:02:42,412 --> 00:02:45,582
Hij moet weten wie hij kan vertrouwen.

25
00:02:51,921 --> 00:02:54,883
Mama's vrienden zijn
behulpzaam en vriendelijk.

26
00:02:57,010 --> 00:02:59,679
En met de grotere kinderen
kun je leuk spelen.

27
00:03:02,599 --> 00:03:06,436
Het zijn de volwassen mannetjes
voor wie hij moet uitkijken.

28
00:03:08,354 --> 00:03:12,692
Deze twee oudere kerels zijn altijd samen
en zijn altijd aardig voor hem.

29
00:03:19,449 --> 00:03:20,575
Maar dit…

30
00:03:21,826 --> 00:03:22,994
…is een pestkop.

31
00:03:39,010 --> 00:03:40,970
Hij probeert status te krijgen…

32
00:03:43,806 --> 00:03:47,185
…door middel van
een campagne van intimidatie.

33
00:04:16,339 --> 00:04:20,593
Voor chimpansees hoort geweld
bij het leven.

34
00:04:24,847 --> 00:04:28,685
Maar er zit meer dan pure wreedheid
achter deze machtsstrijd.

35
00:04:29,936 --> 00:04:34,399
En de baby zal getuige zijn
van iets opmerkelijks.

36
00:04:37,902 --> 00:04:41,698
Geen van de twee oudere mannetjes
is zo groot als de pestkop.

37
00:04:46,494 --> 00:04:50,081
Maar toch weigeren ze zich te onderwerpen.

38
00:05:23,489 --> 00:05:26,868
De pestkop is te sterk,
dus het eerste mannetje vlucht.

39
00:05:28,536 --> 00:05:30,496
Maar zijn maatje komt aanstormen.

40
00:05:35,418 --> 00:05:37,295
En nu is de eerste terug.

41
00:05:40,590 --> 00:05:42,675
De pestkop kan ze niet allebei aan.

42
00:05:42,759 --> 00:05:45,094
Tijd om te vluchten nu het nog kan.

43
00:05:54,270 --> 00:05:56,397
Eén van de twee is gewond geraakt.

44
00:06:01,319 --> 00:06:03,237
Maar hij zal niet alleen lijden.

45
00:06:22,757 --> 00:06:24,967
In deze dierengemeenschap…

46
00:06:27,053 --> 00:06:30,681
…is het niet nodig om
de grootste of meest agressieve te zijn.

47
00:06:34,477 --> 00:06:35,603
Wat je nodig hebt…

48
00:06:36,187 --> 00:06:37,188
…zijn vrienden.

49
00:06:41,651 --> 00:06:44,153
Hoe meer bondgenoten, hoe beter.

50
00:06:48,991 --> 00:06:50,660
Maar hoe je die maakt…

51
00:06:50,743 --> 00:06:52,703
…hangt af van je persoonlijkheid.

52
00:06:55,164 --> 00:06:58,918
Een baby moet zijn eigen weg vinden…

53
00:06:59,001 --> 00:07:03,131
…om een succesvol lid
van de mensapenfamilie te worden.

54
00:07:09,637 --> 00:07:15,768
Een familie met
de meest geavanceerde dieren op aarde.

55
00:07:19,397 --> 00:07:22,066
Eerst heb je de grote mensapen.

56
00:07:22,942 --> 00:07:24,819
De chimpansee.

57
00:07:25,361 --> 00:07:26,904
De bonobo.

58
00:07:27,780 --> 00:07:29,699
Drie soorten orang-oetan.

59
00:07:31,701 --> 00:07:33,494
Twee soorten gorilla's.

60
00:07:34,829 --> 00:07:38,082
En één soort mensen.

61
00:07:38,958 --> 00:07:42,295
We delen allemaal
een aantal unieke eigenschappen.

62
00:07:43,880 --> 00:07:48,718
Dankzij een speciaal schoudergewricht
kunnen we aan onze armen hangen…

63
00:07:49,510 --> 00:07:52,096
…en fruit van
't uiteinde van takken pakken.

64
00:07:54,098 --> 00:07:56,767
En we kunnen slingeren.

65
00:07:58,978 --> 00:08:02,940
Geen enkele aap in Afrika of Azië kan dit.

66
00:08:04,942 --> 00:08:08,196
Een staart helpt niet
met balans als je slingert…

67
00:08:08,279 --> 00:08:10,072
…dus mensapen hebben die niet.

68
00:08:11,491 --> 00:08:15,369
De echte koningen van de <i>swing</i>
zijn de gibbons.

69
00:08:18,372 --> 00:08:20,208
Ook bekend als kleine mensapen.

70
00:08:21,125 --> 00:08:25,129
Er leven minstens 18 soorten
in de jungles van Azië.

71
00:08:28,007 --> 00:08:32,094
Ze zijn meer van het formaat 'aap',
en zeer behendig.

72
00:08:44,357 --> 00:08:48,110
Mensapen hebben grotere hersenen
en lichamen dan de meeste apen.

73
00:08:51,280 --> 00:08:57,245
En de grote mensapen geven formaat
een hele nieuwe betekenis.

74
00:08:59,288 --> 00:09:01,290
En dat kan soms lastig zijn.

75
00:09:03,125 --> 00:09:07,380
SEPILOK
MALEISIË

76
00:09:10,383 --> 00:09:15,388
Orang-oetans zijn de grootste
van alle in bomen levende dieren.

77
00:09:17,390 --> 00:09:21,477
Volwassen mannetjes wegen zo'n 77 kilo.

78
00:09:22,311 --> 00:09:24,522
Vergelijkbaar met een volwassen mens.

79
00:09:27,942 --> 00:09:30,486
Stel je voor dat je vader dit zou doen.

80
00:09:38,327 --> 00:09:40,246
Deze jonge orang-oetan…

81
00:09:40,329 --> 00:09:43,624
…is zijn klimtechniek
nog aan het perfectioneren.

82
00:09:47,128 --> 00:09:51,048
Orang-oetans evolueerden
zij aan zij met tijgers.

83
00:09:58,097 --> 00:10:02,768
Dus ontwikkelden ze een unieke manier
om van de grond te blijven.

84
00:10:28,544 --> 00:10:32,340
Polsstokspringen vereist
weinig inspanning…

85
00:10:32,923 --> 00:10:36,594
…en haalt het meeste
uit het zijn van een zwaargewicht.

86
00:10:56,530 --> 00:11:01,494
Maar woudreuzen beklimmen
vergt meer inspanning…

87
00:11:02,328 --> 00:11:04,205
…en is riskanter.

88
00:11:10,628 --> 00:11:14,632
Deze bomen zijn hoger
dan een gebouw van 20 verdiepingen.

89
00:11:20,221 --> 00:11:22,765
En vaak zit het beste fruit…

90
00:11:23,724 --> 00:11:25,726
…hoog in het bladerdak.

91
00:11:28,938 --> 00:11:31,857
Zelfs orang-oetans maken fouten.

92
00:11:37,738 --> 00:11:40,199
Velen hebben genezen botbreuken.

93
00:11:41,242 --> 00:11:43,536
Het overblijfsel van oude valpartijen.

94
00:12:13,023 --> 00:12:17,153
Maar orang-oetans kunnen goed leren.

95
00:12:20,781 --> 00:12:24,869
Ze onthouden niet alleen
waar ze het beste voedsel kunnen vinden…

96
00:12:27,163 --> 00:12:32,585
…ze maken driedimensionale mentale kaarten
van de veiligste routes om daar te komen.

97
00:12:38,632 --> 00:12:42,636
KIBALE
OEGANDA

98
00:12:42,720 --> 00:12:45,681
Intelligentie is een gamechanger.

99
00:12:48,726 --> 00:12:51,353
En als het gericht is op teamwork…

100
00:12:52,062 --> 00:12:54,940
…zijn de resultaten indrukwekkend.

101
00:13:01,155 --> 00:13:05,034
Mama en baby volgen
een groep mannelijke chimpansees.

102
00:13:10,331 --> 00:13:11,832
Ze zoeken voedsel.

103
00:13:14,210 --> 00:13:16,879
Maar dit is geen
normale zoektocht naar eten.

104
00:13:32,061 --> 00:13:35,147
Chimpansees houden van vlees.

105
00:13:41,904 --> 00:13:46,450
Het bevat voedingsstoffen die niet
in hun vaste, vegetarische dieet zitten.

106
00:13:54,083 --> 00:13:57,002
Mama en baby hopen
op een deel van de buit.

107
00:14:04,927 --> 00:14:07,847
Rode franjeapen laten zich lastig vangen.

108
00:14:09,139 --> 00:14:14,019
Maar door samen te werken,
vergroten de chimpansees hun kansen.

109
00:14:45,301 --> 00:14:50,723
Deze twee blokkeren de weg
en snijden de vluchtroutes af.

110
00:14:51,682 --> 00:14:54,768
Een ander gaat vooruit
om de hinderlaag te leggen.

111
00:14:56,770 --> 00:14:59,398
Nu kan de jager toeslaan.

112
00:15:50,240 --> 00:15:55,704
Dit uitstekende teamwork
leidt tot een succespercentage van 80%…

113
00:15:56,705 --> 00:15:59,124
…veel beter dan welke grote kat dan ook.

114
00:16:01,043 --> 00:16:04,922
Maar deze chimpansees
zijn zulke productieve jagers…

115
00:16:05,005 --> 00:16:08,342
…dat ze de lokale apenpopulatie
bijna hebben uitgeroeid.

116
00:16:10,219 --> 00:16:14,682
Mensen zijn niet de enige mensapen
die in staat zijn tot buitensporigheid.

117
00:16:17,142 --> 00:16:22,564
Nu vlees moeilijker te vinden is,
is het nog kostbaarder.

118
00:16:27,611 --> 00:16:30,322
Als je het niet hebt, moet je bedelen.

119
00:16:32,449 --> 00:16:34,368
En dat moet je beleefd doen.

120
00:16:39,957 --> 00:16:43,961
Vlees is meer dan alleen eten.
Het is een sociaal betaalmiddel.

121
00:16:46,714 --> 00:16:48,340
Een goede jager worden…

122
00:16:49,299 --> 00:16:52,553
…is een andere manier
om de sociale ladder te beklimmen.

123
00:16:58,392 --> 00:17:01,687
Het succes van een mannelijke mensaap
hangt vaak af…

124
00:17:01,770 --> 00:17:04,606
…van zijn vermogen om te voorzien.

125
00:17:13,949 --> 00:17:18,454
KHAO YAI
THAILAND

126
00:17:22,458 --> 00:17:24,418
Withandgibbons.

127
00:17:33,302 --> 00:17:36,055
Net als velen van ons, leven ze in paren.

128
00:17:39,433 --> 00:17:43,312
Elke dag bezingen ze
hun liefde voor elkaar.

129
00:17:45,731 --> 00:17:49,401
Maar zoals we maar al te goed weten,
kunnen relaties…

130
00:17:50,736 --> 00:17:51,820
…ingewikkeld zijn.

131
00:17:58,077 --> 00:18:00,871
Een donker, vierjarig jong…

132
00:18:05,375 --> 00:18:07,628
…en zijn blonde, oudere broer.

133
00:18:09,630 --> 00:18:11,673
Onlangs verloren ze hun vader.

134
00:18:13,675 --> 00:18:14,635
Aan hem.

135
00:18:19,389 --> 00:18:21,225
In veel dierenfamilies…

136
00:18:21,308 --> 00:18:27,022
…verwaarlozen, pesten of vermoorden
nieuwe stiefvaders bestaande jongen zelfs…

137
00:18:27,106 --> 00:18:29,274
…om hun eigen jongen
groot te kunnen brengen.

138
00:18:32,903 --> 00:18:36,115
Maar op dit moment
hebben deze broers hulp nodig.

139
00:18:37,699 --> 00:18:40,619
En hun stiefvader is de enige optie.

140
00:18:44,123 --> 00:18:47,668
In deze tijd van het jaar
dragen maar weinig bomen vrucht.

141
00:18:50,420 --> 00:18:52,256
Er is er maar één beschikbaar.

142
00:18:54,424 --> 00:18:56,426
Aan de rand van hun territorium…

143
00:18:57,594 --> 00:18:59,388
…vlak naast hun vijanden.

144
00:19:03,142 --> 00:19:05,978
De familie nadert voorzichtig.

145
00:19:17,823 --> 00:19:20,534
Het mannetje van de naburige groep.

146
00:19:36,425 --> 00:19:38,385
Hij blokkeert hun route.

147
00:19:47,019 --> 00:19:50,647
Stiefvader probeert zijn vijand
te intimideren met zijn roep.

148
00:19:56,028 --> 00:19:58,488
Maar zijn buurman houdt stand.

149
00:20:05,829 --> 00:20:07,331
Stiefvader valt aan.

150
00:20:09,458 --> 00:20:11,084
Z'n vijand raakt in paniek.

151
00:20:36,151 --> 00:20:37,778
Stiefvader komt dichterbij.

152
00:20:46,620 --> 00:20:49,456
Hij waagt een laatste, wanhopige aanval.

153
00:21:06,765 --> 00:21:11,478
Stiefvader heeft een cruciaal maal
voor zijn nieuwe familie veiliggesteld.

154
00:21:23,073 --> 00:21:25,200
Misschien is hij zo slecht nog niet.

155
00:21:30,038 --> 00:21:34,418
Gibbons zijn vaak
verrassend teder naar hun stiefkinderen.

156
00:21:40,465 --> 00:21:41,883
Wie weet.

157
00:21:41,967 --> 00:21:44,928
Misschien heeft hij
ooit ook hun steun nodig.

158
00:21:48,265 --> 00:21:50,642
Het loont om op lange termijn te denken.

159
00:21:52,311 --> 00:21:55,105
De meeste mensapen
worden dik in de 40 jaar oud.

160
00:21:57,482 --> 00:22:00,819
En het gezinsleven kan ingewikkeld zijn.

161
00:22:02,988 --> 00:22:07,409
Zeker voor de allergrootste mensapen.

162
00:22:08,994 --> 00:22:13,623
BWINDI
OEGANDA

163
00:22:24,092 --> 00:22:25,886
Een berggorilla.

164
00:22:32,100 --> 00:22:33,810
Hij is een zilverrug…

165
00:22:35,687 --> 00:22:37,522
…en het hoofd van zijn familie.

166
00:22:39,983 --> 00:22:41,943
En wat een familie.

167
00:22:43,737 --> 00:22:45,322
Vier vrouwen…

168
00:22:47,324 --> 00:22:49,326
…drie pubers…

169
00:22:51,578 --> 00:22:52,746
…twee baby's…

170
00:22:57,584 --> 00:22:59,419
…en een chagrijnige opa.

171
00:23:12,349 --> 00:23:16,311
Papa is een kanjer van 200 kilo…

172
00:23:18,730 --> 00:23:21,108
…gewapend met enorme hoektanden.

173
00:23:23,735 --> 00:23:27,322
Maar hij is
een verrassend vriendelijke reus.

174
00:23:27,989 --> 00:23:31,118
Bijna 100% vegetarisch.

175
00:23:32,953 --> 00:23:35,330
Dat is de makkelijke optie in dit woud.

176
00:23:37,916 --> 00:23:42,921
Als je honger hebt,
hoef je alleen je hand uit te strekken.

177
00:23:45,006 --> 00:23:48,009
Alsof je in een saladekom leeft.

178
00:23:56,726 --> 00:23:59,146
Maar als je zoveel groente eet…

179
00:23:59,229 --> 00:24:01,773
…heb je tijd nodig om die te verteren.

180
00:24:07,487 --> 00:24:12,492
Berggorilla's brengen zeker
een derde van de dag rustend door.

181
00:24:13,910 --> 00:24:15,454
Dat proberen ze tenminste.

182
00:24:25,338 --> 00:24:26,923
De vliegen zijn irritant.

183
00:24:28,049 --> 00:24:30,719
En de kinderen zijn nog erger.

184
00:25:11,343 --> 00:25:14,095
Ondanks zijn stoere imago…

185
00:25:15,180 --> 00:25:17,307
…is papa van binnen een softie.

186
00:25:26,900 --> 00:25:28,360
Maar af en toe…

187
00:25:29,986 --> 00:25:33,156
…moet hij vechten voor waar hij van houdt.

188
00:25:38,245 --> 00:25:42,832
En dan doet grootte er echt toe.

189
00:25:46,878 --> 00:25:47,921
Een rivaal…

190
00:25:49,798 --> 00:25:51,758
…en zijn troep.

191
00:26:08,525 --> 00:26:10,318
Pap heeft zoveel te verliezen.

192
00:26:12,529 --> 00:26:14,656
Zijn vrouwen kunnen gestolen worden…

193
00:26:15,574 --> 00:26:17,742
…en zijn kinderen gedood.

194
00:26:19,786 --> 00:26:22,455
Een gevecht kan hem
zelfs zijn leven kosten.

195
00:26:30,463 --> 00:26:34,676
Soms is machtsvertoon genoeg
om vijanden af te schrikken.

196
00:26:45,437 --> 00:26:47,439
Papa probeert ze weg te jagen.

197
00:26:49,190 --> 00:26:52,944
Maar de rivaal heeft versterking.
Zijn hele familie.

198
00:26:59,034 --> 00:27:00,452
De rivaal valt aan.

199
00:27:06,249 --> 00:27:09,336
Papa kan zich
geen teken van zwakheid veroorloven.

200
00:27:14,591 --> 00:27:16,259
De rivaal trekt zich terug.

201
00:27:35,695 --> 00:27:39,866
Papa kan terugkeren
naar zijn geliefde gezinsleven.

202
00:27:48,333 --> 00:27:52,003
Een liefde die het best
uitgedrukt wordt door aanraking.

203
00:27:56,216 --> 00:28:01,096
Vlooien is de lijm die
de gemeenschap van mensapen samenhoudt.

204
00:28:08,269 --> 00:28:10,980
Het kan worden ingeruild voor vriendschap…

205
00:28:11,690 --> 00:28:13,066
…en gunsten.

206
00:28:16,319 --> 00:28:19,406
Het wordt gedaan
met veel zorg en aandacht…

207
00:28:22,242 --> 00:28:25,995
…en veroorzaakt
een golf van gelukshormonen.

208
00:28:29,874 --> 00:28:31,501
Mensapen verlangen ernaar…

209
00:28:31,584 --> 00:28:34,087
…en naar de vriendschap die het creëert.

210
00:28:38,174 --> 00:28:41,803
Dus het is verrassend
dat één van de mensapen…

211
00:28:41,886 --> 00:28:44,472
…veel van zijn leven alleen doorbrengt.

212
00:28:44,556 --> 00:28:46,182
GUNUNG PALUNG
INDONESIË

213
00:28:52,063 --> 00:28:55,024
Een Borneose orang-oetan.

214
00:28:56,609 --> 00:29:01,740
Alleen volgroeide mannetjes
hebben deze wangplaten.

215
00:29:03,992 --> 00:29:07,996
Men denkt dat ze helpen hun roep
over lange afstand te projecteren.

216
00:29:21,092 --> 00:29:26,890
Hij zoekt contact met andere orang-oetans
die verspreid door het bos leven.

217
00:29:42,447 --> 00:29:47,118
Sommige wetenschappers denken
dat orang-oetans ooit samenleefden…

218
00:29:47,202 --> 00:29:48,661
…net als gorilla's…

219
00:29:49,412 --> 00:29:54,959
…waarbij deze mannetjes met wangplaten
een groepje vrouwtjes bewaakten…

220
00:29:55,043 --> 00:29:56,753
…net zoals zilverruggen doen.

221
00:29:58,880 --> 00:30:01,925
Toen, rond vier miljoen jaar geleden…

222
00:30:02,634 --> 00:30:04,135
…veranderde het klimaat.

223
00:30:05,220 --> 00:30:08,473
De bomen droegen niet langer
elk jaar vruchten.

224
00:30:09,933 --> 00:30:12,602
Veel dieren dreigden te verhongeren.

225
00:30:16,064 --> 00:30:20,985
Om genoeg voedsel te vinden,
gingen orang-oetanfamilies uit elkaar…

226
00:30:21,069 --> 00:30:22,570
…en verspreidden ze zich.

227
00:30:33,998 --> 00:30:36,709
Nu leven ze alleen.

228
00:30:40,255 --> 00:30:42,465
Hoewel, niet helemaal.

229
00:30:45,802 --> 00:30:49,639
Deze baby is pas een maand oud.

230
00:30:51,307 --> 00:30:54,853
Ze blijft acht jaar lang bij mama.

231
00:30:57,605 --> 00:31:00,108
De langste jeugd van alle mensapen…

232
00:31:00,984 --> 00:31:01,985
…op ons na.

233
00:31:08,575 --> 00:31:13,454
Het kost veel tijd om
alle geheimen van het overleven te leren.

234
00:31:19,878 --> 00:31:22,130
Welke bloemen goed zijn om te eten.

235
00:31:30,680 --> 00:31:33,975
Hoe je termieten uit rot hout krijgt.

236
00:31:40,356 --> 00:31:44,694
En waar je in zware tijden
bomen met vruchten vindt.

237
00:32:02,420 --> 00:32:05,214
De roep van het mannetje
blijft onbeantwoord.

238
00:32:10,219 --> 00:32:16,684
Hij kan dagen, zelfs weken doorbrengen
zonder een andere orang-oetan te zien.

239
00:32:23,274 --> 00:32:26,319
Niemand weet hoe hij zich voelt.

240
00:32:29,572 --> 00:32:31,866
Maar misschien voelt hij af en toe…

241
00:32:32,492 --> 00:32:35,912
…vanuit ergens diep in zijn mensapen-DNA…

242
00:32:35,995 --> 00:32:39,290
…het verlangen naar
de aanraking van een kameraad.

243
00:32:48,007 --> 00:32:53,680
Maar soms kiezen zelfs
de meest sociale mensapen ervoor…

244
00:32:53,763 --> 00:32:55,348
…om alleen te zijn.

245
00:33:00,019 --> 00:33:04,774
KIBALE
OEGANDA

246
00:33:08,361 --> 00:33:13,574
Vandaag hebben mama en de baby
een beetje rust gevonden…

247
00:33:15,284 --> 00:33:17,328
…aan de rand van hun territorium.

248
00:33:20,206 --> 00:33:24,419
Ver weg van de stress
van de chimpanseegemeenschap.

249
00:33:34,262 --> 00:33:35,680
Een grenspatrouille.

250
00:33:37,390 --> 00:33:40,643
Mannetjes van de naburige groep.

251
00:33:54,907 --> 00:33:55,992
Alert.

252
00:34:00,621 --> 00:34:02,040
Stil.

253
00:34:13,342 --> 00:34:18,097
Ze zijn op een missie
om meer fruitbomen te veroveren.

254
00:34:19,766 --> 00:34:22,935
En om dat te bereiken,
zijn ze in staat om te doden.

255
00:34:26,773 --> 00:34:28,733
Baby's worden niet gespaard.

256
00:34:35,323 --> 00:34:37,033
Mam weet dat er iets mis is.

257
00:34:59,931 --> 00:35:01,641
Ze kan het best stil blijven.

258
00:36:19,844 --> 00:36:21,137
Dat scheelde niks.

259
00:36:34,358 --> 00:36:37,695
Oorlog hoort net zo goed
bij het leven van chimpansees…

260
00:36:37,778 --> 00:36:39,697
…als bij dat van ons.

261
00:36:42,533 --> 00:36:46,871
Maar niet al onze naaste verwanten
zijn zo gewelddadig.

262
00:36:53,419 --> 00:36:56,172
Aan de overkant van de Kongo-rivier
leeft een andere mensaap…

263
00:36:56,672 --> 00:37:00,676
…die bijna 99% van ons DNA deelt.

264
00:37:02,053 --> 00:37:05,348
WAMBA
DEMOCRATISCHE REPUBLIEK CONGO

265
00:37:12,730 --> 00:37:17,777
Net als chimpansees
leven bonobo's in grote gemeenschappen.

266
00:37:32,541 --> 00:37:38,339
Bonobo-mannetjes gebruiken ook
machtsvertoon om anderen te intimideren.

267
00:37:52,603 --> 00:37:56,315
Dit mannetje laat flink van zich horen.

268
00:38:04,782 --> 00:38:07,201
En de vrouwtjes zijn het zat.

269
00:38:22,300 --> 00:38:26,429
Onder bonobo's vormen zij
de sterkste bondgenootschappen.

270
00:38:28,848 --> 00:38:31,642
En dat geeft ze macht.

271
00:38:36,856 --> 00:38:42,028
Anders dan vrouwelijke chimpansees
worden zij niet overheerst door mannetjes.

272
00:38:44,530 --> 00:38:49,618
Deze baby wordt door zijn moeder
tegen pestkoppen beschermd.

273
00:38:51,829 --> 00:38:54,957
Het is onwaarschijnlijk
dat hij ooit oorlog meemaakt.

274
00:38:56,417 --> 00:39:01,005
Ontmoetingen tussen bonobogemeenschappen
zijn bijna altijd vreedzaam.

275
00:39:09,597 --> 00:39:11,807
Zo anders dan bij chimpansees.

276
00:39:13,059 --> 00:39:15,061
En niemand weet waarom.

277
00:39:25,529 --> 00:39:27,990
Als deze kleine chimpansee opgroeit…

278
00:39:28,991 --> 00:39:33,496
…zal hij risico's lopen waar
jonge bonobo's zich nooit om bekommeren.

279
00:39:42,671 --> 00:39:47,760
Maar zoals een echte mensaap
doet hij zijn uiterste best.

280
00:39:50,888 --> 00:39:52,223
Wie weet.

281
00:39:52,306 --> 00:39:55,393
Dit kan de start zijn
van een prachtige vriendschap…

282
00:39:56,602 --> 00:39:58,270
…die tientallen jaren duurt.

283
00:40:03,818 --> 00:40:05,403
Maar hun toekomst…

284
00:40:06,028 --> 00:40:07,863
…en die van de hele familie…

285
00:40:08,697 --> 00:40:09,824
…ligt in de handen…

286
00:40:11,075 --> 00:40:13,744
…van de machtigste mensaap van allemaal.

287
00:40:16,539 --> 00:40:19,083
We doden onze wilde verwanten.

288
00:40:20,835 --> 00:40:22,336
We sluiten ze op.

289
00:40:24,588 --> 00:40:26,424
We verwoesten hun leefgebied.

290
00:40:31,595 --> 00:40:35,141
Maar zelfs in tijden van tegenspoed…

291
00:40:36,100 --> 00:40:40,438
…zijn mensapen nog
in staat om ons te verbazen.

292
00:40:41,313 --> 00:40:45,276
BOSSOU
GUINEE

293
00:40:45,359 --> 00:40:48,612
Omringd door menselijke nederzettingen.

294
00:40:48,696 --> 00:40:54,326
Een afgezonderd stuk bos,
amper 12 voetbalvelden breed.

295
00:40:57,163 --> 00:40:58,289
Hier leeft…

296
00:40:58,372 --> 00:41:01,459
…een buitengewone groep chimpansees.

297
00:41:06,797 --> 00:41:11,844
Bijna elke dag moeten ze
zich in onze wereld wagen.

298
00:41:46,754 --> 00:41:51,217
We kunnen ons slechts voorstellen
hoe chimpansees ons zien.

299
00:42:00,017 --> 00:42:03,562
Ze hebben alle reden
om op hun hoede te zijn.

300
00:42:13,072 --> 00:42:16,492
Maar er zijn grote beloningen.

301
00:42:24,208 --> 00:42:28,587
Gecultiveerd fruit, zo rijk in suiker…

302
00:42:29,505 --> 00:42:31,507
…dat het hemels moet smaken.

303
00:43:00,619 --> 00:43:04,915
Deze chimpansees hebben geleerd
om onopvallend te zijn rond mensen…

304
00:43:07,334 --> 00:43:11,922
…en om het meeste te maken
van deze uitdagende nieuwe wereld.

305
00:43:15,009 --> 00:43:16,343
Oliepalmvruchten.

306
00:43:17,720 --> 00:43:22,600
Het beste deel is de pit,
boordevol eiwitten en calorieën.

307
00:43:24,935 --> 00:43:26,270
Eén probleempje.

308
00:43:28,939 --> 00:43:31,734
Er zit een harde schil omheen.

309
00:43:34,945 --> 00:43:38,365
Om hem te krijgen
is vindingrijkheid nodig.

310
00:43:56,175 --> 00:43:58,886
Noten kraken lijkt
voor ons misschien simpel…

311
00:44:00,095 --> 00:44:02,348
…maar wat betreft dierlijk gedrag…

312
00:44:03,223 --> 00:44:05,601
…is het revolutionair.

313
00:44:13,609 --> 00:44:16,320
Dit zet mensapen aan de top…

314
00:44:16,862 --> 00:44:20,366
…van een selecte groep
van gebruikers van gereedschappen.

315
00:44:23,410 --> 00:44:25,913
Mensapen maken nesten.

316
00:44:31,627 --> 00:44:32,670
Paraplu's.

317
00:44:37,633 --> 00:44:38,717
Sondes.

318
00:44:43,263 --> 00:44:45,432
Zelfs speren.

319
00:44:52,189 --> 00:44:55,859
Deze groep in Bossou is uitzonderlijk.

320
00:45:00,239 --> 00:45:04,451
Ze hebben meerdere instrumenten ontwikkeld
om onze gewassen te benutten.

321
00:45:06,578 --> 00:45:11,041
Naast hamers en aambeelden
hebben ze ook dit uitgevonden.

322
00:45:12,960 --> 00:45:14,086
Een stamper.

323
00:45:17,214 --> 00:45:21,844
Gebruikt om palmharten fijn te stampen
zodat ze makkelijker te eten zijn.

324
00:45:24,138 --> 00:45:27,808
Een gedrag dat uniek is
voor deze gemeenschap.

325
00:45:32,646 --> 00:45:36,692
Ze hebben zelfs geleerd
om vallen van stropers te deactiveren…

326
00:45:36,775 --> 00:45:40,738
…die zoveel schade aanrichten
bij andere chimpanseegemeenschappen.

327
00:45:43,115 --> 00:45:46,034
Maar ondanks deze geweldige prestaties…

328
00:45:46,952 --> 00:45:48,662
…blijft hun aantal slinken.

329
00:45:50,205 --> 00:45:53,792
Er zijn nog maar
zeven chimpansees in Bossou.

330
00:45:58,213 --> 00:45:59,631
Een jong.

331
00:45:59,715 --> 00:46:02,050
De enige die nog over is in de groep…

332
00:46:03,677 --> 00:46:05,679
…verlangend naar speelkameraadjes.

333
00:46:16,064 --> 00:46:18,442
Pascal Goumi is een local…

334
00:46:19,276 --> 00:46:21,570
…maar hij vormt geen bedreiging.

335
00:46:26,033 --> 00:46:30,746
Als veldonderzoeker kent hij
deze chimpansee sinds zijn geboorte.

336
00:46:34,041 --> 00:46:37,753
Je kunt gerust stellen
dat ze vrienden zijn geworden.

337
00:46:42,007 --> 00:46:46,136
Vriendschap is zo cruciaal
voor het succes van mensapen…

338
00:46:46,220 --> 00:46:49,890
…dat het zelfs
de grenzen van soorten overstijgt.

339
00:46:56,730 --> 00:47:01,109
Maar mensen domineren de planeet nu.

340
00:47:05,864 --> 00:47:09,409
We hebben weinig ruimte overgelaten
voor onze mede-mensapen.

341
00:47:12,830 --> 00:47:16,542
En we zijn vergeten
dat we een zorgplicht hebben.

342
00:47:20,838 --> 00:47:21,713
Immers…

343
00:47:22,339 --> 00:47:25,133
…dit is ook onze familie.

344
00:48:13,348 --> 00:48:15,726
Ondertiteld door: Sander van Arnhem