1
00:00:06,214 --> 00:00:11,302
‪LOẠT PHIM TÀI LIỆU NETFLIX

2
00:00:21,855 --> 00:00:24,649
<i>‪Họ động vật của chính chúng ta.</i>

3
00:00:32,615 --> 00:00:33,616
<i>‪Thông minh.</i>

4
00:00:40,915 --> 00:00:41,750
<i>‪Nhạy cảm.</i>

5
00:00:44,085 --> 00:00:48,048
<i>‪Chúng ta càng hiểu thêm</i>
<i>‪về những người anh em họ hoang dã… </i>

6
00:00:51,843 --> 00:00:53,553
<i>‪thì chúng ta càng biết được</i>

7
00:00:53,636 --> 00:00:55,847
<i>‪chúng phi thường thế nào.</i>

8
00:01:02,771 --> 00:01:06,357
<i>‪Linh trưởng không chỉ</i>
<i>‪thành thạo trò chơi sinh tồn,</i>

9
00:01:07,150 --> 00:01:10,361
<i>‪chúng còn định nghĩa lại cách chơi trò đó.</i>

10
00:01:13,406 --> 00:01:16,076
‪LINH TRƯỞNG

11
00:01:23,708 --> 00:01:24,751
<i>‪Rừng rậm.</i>

12
00:01:28,046 --> 00:01:30,924
<i>‪Quê hương của họ linh trưởng… </i>

13
00:01:32,926 --> 00:01:35,929
<i>‪và lãnh thổ</i>
<i>‪của tất cả linh trưởng hoang dã</i>

14
00:01:36,012 --> 00:01:37,472
<i>‪còn sống ngày nay.</i>

15
00:01:46,606 --> 00:01:51,277
<i>‪Và là nơi cậu bé còn chưa đầy hai tuổi này</i>

16
00:01:51,945 --> 00:01:53,947
<i>‪đang học cách sinh tồn.</i>

17
00:01:57,700 --> 00:01:59,702
<i>‪Nó là một con tinh tinh,</i>

18
00:02:01,037 --> 00:02:03,414
<i>‪họ hàng động vật gần nhất của chúng ta.</i>

19
00:02:07,752 --> 00:02:10,505
<i>‪Những gì nó phát hiện ra</i>
<i>‪trong những tháng tới</i>

20
00:02:10,588 --> 00:02:13,258
<i>‪sẽ định hình cả cuộc đời nó.</i>

21
00:02:16,511 --> 00:02:20,557
<i>‪Sống trong một cộng đồng</i>
<i>‪có hơn 150 con tinh tinh,</i>

22
00:02:20,640 --> 00:02:23,560
<i>‪nó không cần phải sợ</i>
<i>‪các loài động vật khác.</i>

23
00:02:25,353 --> 00:02:28,857
<i>‪Thách thức lớn nhất cho nó</i>
<i>‪sẽ đến từ chính đồng loại của nó.</i>

24
00:02:35,029 --> 00:02:38,408
<i>‪Giống như chúng ta,</i>
<i>‪tinh tinh có các tính cách riêng biệt.</i>

25
00:02:42,412 --> 00:02:45,582
<i>‪Nó cần biết mình có thể tin tưởng ai.</i>

26
00:02:51,921 --> 00:02:54,883
<i>‪Bạn bè của mẹ</i>
<i>‪luôn ủng hộ nó và tốt bụng với nó.</i>

27
00:02:57,010 --> 00:02:59,679
<i>‪Và chơi đùa với mấy con lớn hơn cũng vui.</i>

28
00:03:02,599 --> 00:03:06,436
<i>‪Những kẻ nó cần cảnh giác</i>
<i>‪là các con đực trưởng thành.</i>

29
00:03:08,354 --> 00:03:10,648
<i>‪Hai con đực lớn này đã luôn ở bên nó</i>

30
00:03:10,732 --> 00:03:12,692
<i>‪và luôn đối xử tốt với nó.</i>

31
00:03:19,490 --> 00:03:20,575
<i>‪Nhưng con này</i>

32
00:03:21,826 --> 00:03:22,994
<i>‪là một kẻ bắt nạt.</i>

33
00:03:39,010 --> 00:03:40,970
<i>‪Nó đang cố nâng cao vị thế… </i>

34
00:03:43,806 --> 00:03:47,185
<i>‪thông qua một chiến dịch đe dọa.</i>

35
00:04:16,339 --> 00:04:20,677
<i>‪Đối với tinh tinh,</i>
<i>‪bạo lực là một phần của cuộc sống.</i>

36
00:04:24,889 --> 00:04:28,935
<i>‪Nhưng các cuộc tranh giành quyền lực này</i>
<i>‪không chỉ để thể hiện tính man rợ.</i>

37
00:04:29,936 --> 00:04:31,271
<i>‪Và tinh tinh con</i>

38
00:04:31,354 --> 00:04:34,399
<i>‪sắp chứng kiến một điều phi thường.</i>

39
00:04:37,902 --> 00:04:40,029
<i>‪Không con nào trong hai con đực lớn</i>

40
00:04:40,113 --> 00:04:41,698
<i>‪to con bằng kẻ bắt nạt.</i>

41
00:04:46,494 --> 00:04:47,537
<i>‪Dù vậy,</i>

42
00:04:48,037 --> 00:04:50,081
<i>‪chúng vẫn không chịu phục tùng.</i>

43
00:05:23,489 --> 00:05:26,868
<i>‪Kẻ bắt nạt quá mạnh,</i>
<i>‪nên con đực đầu tiên rút lui.</i>

44
00:05:28,578 --> 00:05:30,288
<i>‪Nhưng bạn của nó đã vào cuộc.</i>

45
00:05:35,418 --> 00:05:37,503
<i>‪Và giờ con đầu tiên quay lại chiến.</i>

46
00:05:40,590 --> 00:05:45,136
<i>‪Kẻ bắt nạt không thể đánh bại cả hai.</i>
<i>‪Đã đến lúc nó thoát thân khi còn có thể.</i>

47
00:05:54,270 --> 00:05:56,397
<i>‪Một trong hai con đã bị thương.</i>

48
00:06:01,361 --> 00:06:03,696
<i>‪Nhưng nó không phải chịu đựng một mình.</i>

49
00:06:22,757 --> 00:06:24,967
<i>‪Trong xã hội động vật này… </i>

50
00:06:27,136 --> 00:06:30,681
<i>‪bạn không cần phải</i>
<i>‪là kẻ to lớn nhất hay hung dữ nhất.</i>

51
00:06:34,519 --> 00:06:35,603
<i>‪Bạn cần</i>

52
00:06:36,187 --> 00:06:37,188
<i>‪có bạn bè.</i>

53
00:06:41,651 --> 00:06:44,153
<i>‪Càng có nhiều đồng minh càng tốt.</i>

54
00:06:48,991 --> 00:06:52,829
<i>‪Nhưng làm thế nào kết được đồng minh</i>
<i>‪là tùy vào tính cách của bạn.</i>

55
00:06:55,164 --> 00:06:58,918
<i>‪Tinh tinh con phải tự tìm cách</i>

56
00:06:59,001 --> 00:07:01,129
<i>‪để trở thành một thành viên sáng giá</i>

57
00:07:01,212 --> 00:07:03,548
<i>‪trong gia đình linh trưởng.</i>

58
00:07:09,679 --> 00:07:14,100
<i>‪Một gia đình bao gồm</i>
<i>‪những động vật phức tạp nhất</i>

59
00:07:14,183 --> 00:07:15,643
<i>‪trên thế giới.</i>

60
00:07:19,397 --> 00:07:22,066
<i>‪Đầu tiên, ta có loài vượn lớn.</i>

61
00:07:22,942 --> 00:07:24,819
<i>‪Loài tinh tinh,</i>

62
00:07:25,361 --> 00:07:26,904
<i>‪tinh tinh lùn,</i>

63
00:07:27,780 --> 00:07:29,699
<i>‪ba loài đười ươi… </i>

64
00:07:31,701 --> 00:07:33,494
<i>‪hai loài khỉ đột,</i>

65
00:07:34,871 --> 00:07:37,290
<i>‪và một loài người.</i>

66
00:07:38,958 --> 00:07:42,378
<i>‪Tất cả đều có chung một số đặc điểm.</i>

67
00:07:43,963 --> 00:07:45,923
<i>‪Nhờ có khớp vai đặc biệt,</i>

68
00:07:46,549 --> 00:07:48,718
<i>‪ta có thể treo mình bằng tay</i>

69
00:07:50,011 --> 00:07:52,096
<i>‪và lấy quả ở đầu cành cây.</i>

70
00:07:54,599 --> 00:07:56,767
<i>‪Và ta có thể đu cây.</i>

71
00:07:59,103 --> 00:08:02,940
<i>‪Không con khỉ nào</i>
<i>‪ở châu Phi hay châu Á làm được.</i>

72
00:08:04,942 --> 00:08:08,196
<i>‪Đuôi không giúp giữ thăng bằng khi đu cây,</i>

73
00:08:08,279 --> 00:08:10,114
<i>‪nên linh trưởng không có chúng.</i>

74
00:08:11,491 --> 00:08:14,076
<i>‪Những vị vua đu cây đích thực</i>

75
00:08:14,160 --> 00:08:15,369
<i>‪là loài vượn.</i>

76
00:08:18,456 --> 00:08:20,208
<i>‪Được gọi là "khỉ dạng người loại nhỏ",</i>

77
00:08:21,125 --> 00:08:25,129
<i>‪chúng có ít nhất 18 loài khác nhau</i>
<i>‪đang sống trong rừng rậm châu Á.</i>

78
00:08:28,007 --> 00:08:29,800
<i>‪Chúng có kích cỡ ngang với khỉ</i>

79
00:08:30,343 --> 00:08:32,094
<i>‪và rất nhanh nhẹn.</i>

80
00:08:44,440 --> 00:08:47,985
<i>‪Linh trưởng có bộ não và cơ thể</i>
<i>‪lớn hơn hầu hết các loài khỉ.</i>

81
00:08:51,322 --> 00:08:54,408
<i>‪Và những con vượn lớn đã nâng kích cỡ</i>

82
00:08:54,492 --> 00:08:57,245
<i>‪lên một tầm cao mới.</i>

83
00:08:59,288 --> 00:09:01,290
<i>‪Mà việc đó cũng hơi rắc rối.</i>

84
00:09:10,383 --> 00:09:11,842
<i>‪Đười ươi</i>

85
00:09:11,926 --> 00:09:15,388
<i>‪là loài động vật sống trên cây lớn nhất.</i>

86
00:09:17,473 --> 00:09:21,477
<i>‪Con đực trưởng thành nặng khoảng 77 ký,</i>

87
00:09:22,311 --> 00:09:24,522
<i>‪tương tự như con người trưởng thành.</i>

88
00:09:27,984 --> 00:09:30,486
<i>‪Hãy tưởng tượng bố bạn làm việc này xem.</i>

89
00:09:38,327 --> 00:09:40,246
<i>‪Con đười ươi trẻ này</i>

90
00:09:40,329 --> 00:09:43,624
<i>‪vẫn đang hoàn thiện</i>
<i>‪kỹ thuật leo trèo của mình.</i>

91
00:09:47,128 --> 00:09:51,465
<i>‪Đười ươi tiến hóa đồng thời với hổ.</i>

92
00:09:58,097 --> 00:10:01,142
<i>‪Nên chúng đã phát triển một cách độc đáo</i>

93
00:10:01,225 --> 00:10:02,768
<i>‪để tránh xa mặt đất.</i>

94
00:10:28,586 --> 00:10:32,340
<i>‪Nhảy sào đòi hỏi rất ít sức lực</i>

95
00:10:32,923 --> 00:10:36,594
<i>‪và lợi dụng được tối đa</i>
<i>‪hạng cân nặng cỡ đó của nó.</i>

96
00:10:56,572 --> 00:10:59,533
<i>‪Nhưng leo lên những cái cây khổng lồ</i>

97
00:10:59,617 --> 00:11:01,494
<i>‪thì phải gắng sức hơn</i>

98
00:11:02,328 --> 00:11:04,205
<i>‪và mạo hiểm hơn.</i>

99
00:11:10,628 --> 00:11:12,254
<i>‪Những cái cây này cao hơn</i>

100
00:11:12,338 --> 00:11:14,632
<i>‪một tòa nhà 20 tầng.</i>

101
00:11:20,221 --> 00:11:22,765
<i>‪Và thường thì quả ngon nhất</i>

102
00:11:23,724 --> 00:11:25,726
<i>‪lại nằm tít ở trên tán cây.</i>

103
00:11:28,979 --> 00:11:31,857
<i>‪Ngay cả đười ươi cũng mắc sai lầm.</i>

104
00:11:37,738 --> 00:11:40,199
<i>‪Nhiều con có những chỗ xương gãy đã lành,</i>

105
00:11:41,242 --> 00:11:43,369
<i>‪chiến tích của những lần ngã trước.</i>

106
00:12:13,023 --> 00:12:15,609
<i>‪Nhưng đười ươi</i>

107
00:12:15,693 --> 00:12:17,153
<i>‪là những học sinh giỏi.</i>

108
00:12:20,781 --> 00:12:22,867
<i>‪Chúng không chỉ nhớ được</i>

109
00:12:22,950 --> 00:12:24,869
<i>‪nơi để tìm thức ăn ngon nhất… </i>

110
00:12:27,163 --> 00:12:32,585
<i>‪chúng còn lập bản đồ trí tuệ ba chiều</i>
<i>‪những con đường an toàn nhất để đến đó.</i>

111
00:12:42,720 --> 00:12:45,681
<i>‪Trí thông minh giúp thay đổi cuộc chơi.</i>

112
00:12:48,726 --> 00:12:51,353
<i>‪Và khi việc làm việc nhóm được chú trọng,</i>

113
00:12:52,062 --> 00:12:54,940
<i>‪kết quả sẽ rất đáng gờm.</i>

114
00:13:01,155 --> 00:13:05,034
<i>‪Mẹ và tinh tinh con</i>
<i>‪đang đi theo một nhóm tinh tinh đực.</i>

115
00:13:10,331 --> 00:13:11,832
<i>‪Chúng đang tìm thức ăn.</i>

116
00:13:14,210 --> 00:13:16,879
<i>‪Nhưng đây không phải</i>
<i>‪cách kiếm ăn thường ngày.</i>

117
00:13:32,061 --> 00:13:35,147
<i>‪Tinh tinh rất thích thưởng thức thịt.</i>

118
00:13:41,904 --> 00:13:46,450
<i>‪Nó chứa chất dinh dưỡng không có trong</i>
<i>‪chế độ ăn chay thông thường của chúng.</i>

119
00:13:54,083 --> 00:13:57,002
<i>‪Mẹ và tinh tinh con</i>
<i>‪đang hy vọng được chia phần.</i>

120
00:14:04,969 --> 00:14:07,429
<i>‪Rất khó để bắt khỉ đỏ Colobus.</i>

121
00:14:09,139 --> 00:14:11,016
<i>‪Nhưng khi hợp tác cùng nhau,</i>

122
00:14:11,100 --> 00:14:14,019
<i>‪lũ tinh tinh sẽ có cơ hội cao hơn.</i>

123
00:14:45,301 --> 00:14:47,761
<i>‪Hai con này làm chốt chặn.</i>

124
00:14:48,262 --> 00:14:50,723
<i>‪Chúng di chuyển để cắt các lối thoát.</i>

125
00:14:51,682 --> 00:14:54,560
<i>‪Một con khác đi trước để mai phục.</i>

126
00:14:56,854 --> 00:14:59,398
<i>‪Giờ thì kẻ đuổi bắt đã có thể hành động.</i>

127
00:15:50,240 --> 00:15:52,993
<i>‪Tinh thần đồng đội tuyệt vời này</i>

128
00:15:53,077 --> 00:15:55,704
<i>‪dẫn đến tỷ lệ thành công là 80 phần trăm,</i>

129
00:15:56,705 --> 00:15:59,124
<i>‪cao hơn nhiều</i>
<i>‪so với bất kỳ loài mèo lớn nào.</i>

130
00:16:01,043 --> 00:16:02,920
<i>‪Nhưng lũ tinh tinh này</i>

131
00:16:03,003 --> 00:16:04,922
<i>‪là những thợ săn giỏi đến mức</i>

132
00:16:05,005 --> 00:16:08,342
<i>‪chúng đã tiêu diệt</i>
<i>‪quần thể khỉ địa phương.</i>

133
00:16:10,219 --> 00:16:12,846
<i>‪Con người không phải loài duy nhất</i>

134
00:16:12,930 --> 00:16:14,682
<i>‪có khả năng ăn uống vô độ.</i>

135
00:16:17,142 --> 00:16:18,894
<i>‪Giờ khi thịt khó kiếm hơn,</i>

136
00:16:19,478 --> 00:16:22,564
<i>‪nó còn trở nên quý giá hơn.</i>

137
00:16:27,611 --> 00:16:30,322
<i>‪Nếu không có thịt thì phải đi xin.</i>

138
00:16:32,449 --> 00:16:34,368
<i>‪Và nó phải xin thật lịch sự.</i>

139
00:16:39,957 --> 00:16:42,126
<i>‪Thịt không chỉ là thức ăn.</i>

140
00:16:42,209 --> 00:16:43,961
<i>‪Nó là đơn vị tiền tệ xã hội.</i>

141
00:16:46,714 --> 00:16:48,340
<i>‪Trở thành thợ săn giỏi</i>

142
00:16:49,299 --> 00:16:52,553
<i>‪là một cách khác</i>
<i>‪để leo lên nấc thang địa vị xã hội.</i>

143
00:16:58,392 --> 00:17:01,687
<i>‪Thành công của một con linh trưởng đực</i>
<i>‪thường phụ thuộc</i>

144
00:17:01,770 --> 00:17:04,606
<i>‪vào khả năng cung cấp của nó.</i>

145
00:17:13,949 --> 00:17:18,454
‪KHAO YAI
‪THÁI LAN

146
00:17:22,458 --> 00:17:24,418
<i>‪Vượn tay trắng.</i>

147
00:17:33,302 --> 00:17:36,055
<i>‪Như đa số chúng ta, chúng sống thành đôi.</i>

148
00:17:39,433 --> 00:17:43,312
<i>‪Mỗi ngày, chúng hát</i>
<i>‪để thể hiện tình yêu cho nhau.</i>

149
00:17:45,731 --> 00:17:47,775
<i>‪Nhưng như chúng ta biết rõ, </i>

150
00:17:47,858 --> 00:17:49,401
<i>‪các mối quan hệ có thể rất</i>

151
00:17:50,736 --> 00:17:51,820
<i>‪phức tạp.</i>

152
00:17:58,077 --> 00:18:00,871
<i>‪Một con vượn con lông đen bốn tuổi… </i>

153
00:18:05,417 --> 00:18:07,628
<i>‪và anh trai lông vàng.</i>

154
00:18:09,630 --> 00:18:11,673
<i>‪Gần đây chúng đã mất bố.</i>

155
00:18:13,675 --> 00:18:14,635
<i>‪Do con này giết.</i>

156
00:18:19,389 --> 00:18:24,394
<i>‪Trong đa số các gia đình động vật,</i>
<i>‪bố dượng mới thường bỏ bê, bắt nạt,</i>

157
00:18:24,478 --> 00:18:29,274
<i>‪hoặc thậm chí giết con ghẻ của chúng</i>
<i>‪để thuận lợi cho việc nuôi con mình.</i>

158
00:18:32,903 --> 00:18:34,279
<i>‪Nhưng lúc này,</i>

159
00:18:34,363 --> 00:18:36,115
<i>‪hai anh em này cần giúp đỡ,</i>

160
00:18:37,699 --> 00:18:40,619
<i>‪và bố dượng của chúng</i>
<i>‪là lựa chọn duy nhất.</i>

161
00:18:44,123 --> 00:18:47,668
<i>‪Vào thời điểm này trong năm,</i>
<i>‪có rất ít cây ra quả.</i>

162
00:18:50,420 --> 00:18:52,172
<i>‪Chỉ có một cây có quả.</i>

163
00:18:54,424 --> 00:18:56,426
<i>‪Ở rìa lãnh thổ của chúng,</i>

164
00:18:57,594 --> 00:18:59,263
<i>‪ngay cạnh kẻ thù của mình.</i>

165
00:19:03,142 --> 00:19:05,978
<i>‪Gia đình này phải thận trọng tiếp cận.</i>

166
00:19:17,990 --> 00:19:20,534
<i>‪Con đực của nhóm lân cận.</i>

167
00:19:36,425 --> 00:19:38,385
<i>‪Nó đang chặn đường của chúng.</i>

168
00:19:47,144 --> 00:19:50,564
<i>‪Bố dượng cố gắng đe dọa kẻ thù của chúng</i>
<i>‪bằng tiếng kêu.</i>

169
00:19:56,069 --> 00:19:58,530
<i>‪Nhưng người hàng xóm</i>
<i>‪vẫn không lay chuyển.</i>

170
00:20:05,829 --> 00:20:07,331
<i>‪Bố dượng tấn công.</i>

171
00:20:09,458 --> 00:20:10,459
<i>‪Kẻ thù hoảng sợ.</i>

172
00:20:36,235 --> 00:20:37,653
<i>‪Bố dượng áp sát.</i>

173
00:20:46,662 --> 00:20:49,539
<i>‪Nó mạo hiểm</i>
<i>‪với đòn tấn công liều lĩnh cuối cùng.</i>

174
00:21:06,807 --> 00:21:09,643
<i>‪Bố dượng đã đảm bảo được</i>
<i>‪một bữa ăn quan trọng </i>

175
00:21:09,726 --> 00:21:11,478
<i>‪cho gia đình mới của nó.</i>

176
00:21:23,115 --> 00:21:25,158
<i>‪Có lẽ nó cũng không tệ lắm.</i>

177
00:21:30,080 --> 00:21:34,418
<i>‪Loài vượn thường thể hiện</i>
<i>‪sự ân cần đáng ngạc nhiên với con riêng.</i>

178
00:21:40,465 --> 00:21:44,928
<i>‪Ai mà biết được? Một ngày nào đó,</i>
<i>‪có thể nó cũng sẽ cần sự hỗ trợ của chúng.</i>

179
00:21:48,265 --> 00:21:50,642
<i>‪Đầu tư cho lâu dài cũng đáng mà.</i>

180
00:21:52,311 --> 00:21:55,564
<i>‪Hầu hết các loài linh trưởng</i>
<i>‪sống tốt đến độ tuổi 40.</i>

181
00:21:57,482 --> 00:22:00,819
<i>‪Và cuộc sống gia đình</i>
<i>‪có thể sẽ trở nên phức tạp.</i>

182
00:22:03,030 --> 00:22:07,409
<i>‪Đặc biệt là</i>
<i>‪với loài vượn lớn nhất trong tất cả.</i>

183
00:22:24,134 --> 00:22:25,886
<i>‪Một con khỉ đột núi.</i>

184
00:22:32,100 --> 00:22:33,810
<i>‪Nó là một con đực lưng bạc</i>

185
00:22:35,729 --> 00:22:37,522
<i>‪và là người đứng đầu gia đình.</i>

186
00:22:39,983 --> 00:22:41,943
<i>‪Một gia đình rất lớn.</i>

187
00:22:43,820 --> 00:22:45,322
<i>‪Bốn bà vợ… </i>

188
00:22:47,324 --> 00:22:49,326
<i>‪ba con khỉ trẻ tuổi… </i>

189
00:22:51,578 --> 00:22:52,746
<i>‪hai con khỉ con… </i>

190
00:22:57,626 --> 00:22:59,419
<i>‪và một ông khỉ khó tính.</i>

191
00:23:12,349 --> 00:23:16,311
<i>‪Bố là một gã bảnh bao to con nặng 200 ký… </i>

192
00:23:18,730 --> 00:23:21,108
<i>‪được trang bị răng nanh khổng lồ.</i>

193
00:23:23,735 --> 00:23:27,322
<i>‪Nhưng nó là</i>
<i>‪một gã khổng lồ hiền lành đáng ngạc nhiên,</i>

194
00:23:27,989 --> 00:23:31,118
<i>‪gần như ăn chay 100 phần trăm.</i>

195
00:23:32,953 --> 00:23:35,330
<i>‪Đó là lựa chọn dễ dàng ở khu rừng này.</i>

196
00:23:37,916 --> 00:23:39,376
<i>‪Mỗi khi đói bụng,</i>

197
00:23:39,459 --> 00:23:43,046
<i>‪bạn chỉ cần với tay lấy là xong.</i>

198
00:23:45,048 --> 00:23:48,009
<i>‪Cứ như sống trong một tô sa-lát vậy.</i>

199
00:23:56,768 --> 00:23:59,146
<i>‪Nhưng nếu bạn ăn nhiều rau thế này,</i>

200
00:23:59,229 --> 00:24:01,648
<i>‪thì bạn cần thời gian để tiêu hóa nó.</i>

201
00:24:07,529 --> 00:24:12,451
<i>‪Khỉ đột núi dành ít nhất một phần ba</i>
<i>‪thời gian trong ngày để nghỉ ngơi.</i>

202
00:24:13,910 --> 00:24:15,162
<i>‪Hoặc cố để nghỉ ngơi.</i>

203
00:24:25,338 --> 00:24:26,923
<i>‪Lũ ruồi là sự phiền toái,</i>

204
00:24:28,049 --> 00:24:30,719
<i>‪nhưng lũ khỉ con còn tệ hơn thế.</i>

205
00:25:11,384 --> 00:25:14,095
<i>‪Dù có hình tượng đàn ông cứng rắn,</i>

206
00:25:15,180 --> 00:25:17,432
<i>‪khỉ bố lại có trái tim yếu mềm.</i>

207
00:25:26,900 --> 00:25:28,360
<i>‪Nhưng thỉnh thoảng,</i>

208
00:25:29,986 --> 00:25:31,154
<i>‪nó phải chiến đấu</i>

209
00:25:31,863 --> 00:25:33,156
<i>‪vì những thứ nó yêu.</i>

210
00:25:38,286 --> 00:25:39,871
<i>‪Và đó là lúc kích cỡ</i>

211
00:25:40,997 --> 00:25:42,832
<i>‪thật sự quan trọng.</i>

212
00:25:46,878 --> 00:25:47,921
<i>‪Một đối thủ</i>

213
00:25:49,798 --> 00:25:51,758
<i>‪và đội quân khỉ đột của hắn.</i>

214
00:26:08,525 --> 00:26:10,402
<i>‪Khỉ bố có quá nhiều thứ để mất.</i>

215
00:26:12,571 --> 00:26:14,656
<i>‪Vợ của nó có thể bị cướp,</i>

216
00:26:15,574 --> 00:26:17,742
<i>‪con cái của nó có thể bị giết.</i>

217
00:26:19,828 --> 00:26:22,455
<i>‪Một trận đánh nhau</i>
<i>‪có thể khiến nó mất mạng.</i>

218
00:26:30,463 --> 00:26:32,549
<i>‪Đôi khi một màn biểu dương sức mạnh</i>

219
00:26:32,632 --> 00:26:34,676
<i>‪là đã đủ để khiến kẻ thù nản lòng.</i>

220
00:26:45,437 --> 00:26:47,439
<i>‪Khỉ bố cố đuổi chúng đi.</i>

221
00:26:49,190 --> 00:26:50,942
<i>‪Nhưng đối thủ có viện binh.</i>

222
00:26:51,026 --> 00:26:52,944
<i>‪Toàn bộ gia đình của nó.</i>

223
00:26:59,075 --> 00:27:00,452
<i>‪Đối thủ tấn công.</i>

224
00:27:06,291 --> 00:27:09,336
<i>‪Khỉ bố không thể bộc lộ</i>
<i>‪bất kỳ sự yếu đuối nào.</i>

225
00:27:14,633 --> 00:27:16,051
<i>‪Đối thủ rút lui.</i>

226
00:27:35,695 --> 00:27:37,030
<i>‪Khỉ bố có thể quay lại</i>

227
00:27:37,113 --> 00:27:39,866
<i>‪với cuộc sống gia đình mà nó yêu quý.</i>

228
00:27:48,375 --> 00:27:50,585
<i>‪Tình yêu được thể hiện tốt nhất</i>

229
00:27:50,669 --> 00:27:52,170
<i>‪thông qua những cái chạm.</i>

230
00:27:56,216 --> 00:27:58,301
<i>‪Chải chuốt là chất keo</i>

231
00:27:58,385 --> 00:28:01,096
<i>‪giúp gắn kết xã hội linh trưởng.</i>

232
00:28:08,311 --> 00:28:11,064
<i>‪Có thể đổi nó để lấy tình bạn</i>

233
00:28:11,690 --> 00:28:13,066
<i>‪và ân huệ.</i>

234
00:28:16,319 --> 00:28:19,614
<i>‪Khi được thực hiện</i>
<i>‪bằng sự quan tâm và chăm sóc to lớn… </i>

235
00:28:22,242 --> 00:28:26,037
<i>‪việc đó sẽ kích thích</i>
<i>‪sự dâng trào hoóc-môn hạnh phúc.</i>

236
00:28:29,916 --> 00:28:34,087
<i>‪Loài linh trưởng khao khát nó</i>
<i>‪và cả tình bạn mà nó tạo ra.</i>

237
00:28:38,216 --> 00:28:41,386
<i>‪Nên thật ngạc nhiên</i>
<i>‪khi một con linh trưởng</i>

238
00:28:41,886 --> 00:28:44,472
<i>‪lại sống một mình hầu hết cuộc đời.</i>

239
00:28:52,564 --> 00:28:55,024
<i>‪Một con đười ươi Borneo.</i>

240
00:28:56,609 --> 00:28:59,404
<i>‪Chỉ những con đực đã trưởng thành</i>

241
00:28:59,487 --> 00:29:01,740
<i>‪mới có hai bên vành má phình này.</i>

242
00:29:03,992 --> 00:29:06,578
<i>‪Chúng được cho là giúp điều khiển</i>

243
00:29:06,661 --> 00:29:07,996
<i>‪các tiếng kêu dài.</i>

244
00:29:21,092 --> 00:29:24,304
<i>‪Nó gọi những con đười ươi khác</i>

245
00:29:24,888 --> 00:29:26,890
<i>‪sống rải rác khắp trong rừng.</i>

246
00:29:42,447 --> 00:29:47,118
<i>‪Một số nhà khoa học tin rằng</i>
<i>‪loài đười ươi từng sống gần nhau</i>

247
00:29:47,202 --> 00:29:48,244
<i>‪giống khỉ đột,</i>

248
00:29:49,412 --> 00:29:51,664
<i>‪với những con đực có vành má phình này</i>

249
00:29:51,748 --> 00:29:55,001
<i>‪bảo vệ một nhóm nhỏ các con cái,</i>

250
00:29:55,084 --> 00:29:56,586
<i>‪giống mấy con "lưng bạc".</i>

251
00:29:58,880 --> 00:30:01,925
<i>‪Sau đó, khoảng bốn triệu năm trước,</i>

252
00:30:02,634 --> 00:30:04,135
<i>‪khí hậu đã thay đổi.</i>

253
00:30:05,220 --> 00:30:08,473
<i>‪Cây cối không còn ra quả hằng năm nữa.</i>

254
00:30:09,933 --> 00:30:12,602
<i>‪Nhiều loài động vật</i>
<i>‪phải đối mặt với nạn đói.</i>

255
00:30:16,064 --> 00:30:17,440
<i>‪Để tìm đủ thức ăn,</i>

256
00:30:18,024 --> 00:30:20,985
<i>‪các gia đình đười ươi phải tách nhau ra</i>

257
00:30:21,069 --> 00:30:22,320
<i>‪và tản ra.</i>

258
00:30:33,998 --> 00:30:36,709
<i>‪Giờ chúng sống một mình.</i>

259
00:30:40,255 --> 00:30:42,465
<i>‪Mặc dù không hoàn toàn là thế.</i>

260
00:30:45,802 --> 00:30:49,639
<i>‪Đười ươi con này chỉ mới một tháng tuổi.</i>

261
00:30:51,307 --> 00:30:55,311
<i>‪Nó sẽ ở với mẹ trong khoảng tám năm… </i>

262
00:30:57,647 --> 00:31:00,191
<i>‪tuổi thơ dài nhất</i>
<i>‪trong các loài linh trưởng</i>

263
00:31:00,984 --> 00:31:02,110
<i>‪ngoại trừ chúng ta.</i>

264
00:31:08,575 --> 00:31:10,451
<i>‪Phải mất một thời gian dài</i>

265
00:31:10,535 --> 00:31:13,454
<i>‪để dạy tất cả các bí quyết sinh tồn.</i>

266
00:31:19,878 --> 00:31:22,130
<i>‪Loài hoa nào ăn được.</i>

267
00:31:30,680 --> 00:31:33,975
<i>‪Làm thế nào để xua mối ra khỏi gỗ mục.</i>

268
00:31:40,356 --> 00:31:44,694
<i>‪Và tìm cây đang ra quả ở đâu</i>
<i>‪trong thời điểm khắc nghiệt.</i>

269
00:32:02,420 --> 00:32:05,089
<i>‪Tiếng gọi của con đực</i>
<i>‪đã không được hồi đáp.</i>

270
00:32:10,219 --> 00:32:13,598
<i>‪Nó có thể sống nhiều ngày,</i>
<i>‪thậm chí vài tuần,</i>

271
00:32:13,681 --> 00:32:16,684
<i>‪mà không chạm mặt</i>
<i>‪một con đười ươi nào khác.</i>

272
00:32:23,274 --> 00:32:26,319
<i>‪Không ai thật sự biết nó cảm thấy thế nào.</i>

273
00:32:29,572 --> 00:32:31,741
<i>‪Nhưng có lẽ đôi khi,</i>

274
00:32:32,492 --> 00:32:35,912
<i>‪ở đâu đó sâu trong ADN linh trưởng của nó,</i>

275
00:32:35,995 --> 00:32:39,290
<i>‪nó khao khát cái chạm của bạn đồng hành.</i>

276
00:32:48,007 --> 00:32:50,134
<i>‪Tuy nhiên, có những lúc,</i>

277
00:32:50,218 --> 00:32:53,262
<i>‪ngay cả những con linh trưởng</i>
<i>‪có tính xã hội nhất</i>

278
00:32:53,763 --> 00:32:55,348
<i>‪cũng chọn ở một mình.</i>

279
00:33:08,403 --> 00:33:10,488
<i>‪Hôm nay, hai mẹ con tinh tinh</i>

280
00:33:10,571 --> 00:33:13,658
<i>‪đã tìm thấy một chút yên bình và tĩnh lặng</i>

281
00:33:15,326 --> 00:33:17,328
<i>‪ở gần rìa lãnh thổ của chúng.</i>

282
00:33:20,248 --> 00:33:22,291
<i>‪Tránh xa khỏi sự căng thẳng</i>

283
00:33:22,375 --> 00:33:24,419
<i>‪của xã hội loài tinh tinh.</i>

284
00:33:34,262 --> 00:33:35,680
<i>‪Một lính tuần tra biên giới.</i>

285
00:33:37,390 --> 00:33:40,643
<i>‪Những con đực từ nhóm lân cận.</i>

286
00:33:54,949 --> 00:33:55,992
<i>‪Báo động.</i>

287
00:34:00,621 --> 00:34:01,622
<i>‪Giữ im lặng.</i>

288
00:34:13,384 --> 00:34:14,927
<i>‪Chúng đang đi làm nhiệm vụ</i>

289
00:34:15,011 --> 00:34:18,097
<i>‪là chiếm đoạt nhiều cây đang ra quả hơn.</i>

290
00:34:19,766 --> 00:34:22,935
<i>‪Và để đạt được điều này,</i>
<i>‪chúng sẽ giết chóc.</i>

291
00:34:26,773 --> 00:34:28,733
<i>‪Tinh tinh sơ sinh sẽ không được tha.</i>

292
00:34:35,323 --> 00:34:37,116
<i>‪Con mẹ biết có gì đó không ổn.</i>

293
00:34:59,972 --> 00:35:01,557
<i>‪Tốt nhất là giữ im lặng.</i>

294
00:36:19,886 --> 00:36:21,137
<i>‪Suýt thì nguy to.</i>

295
00:36:34,358 --> 00:36:37,695
<i>‪Chiến tranh là phần đáng kể</i>
<i>‪trong đời sống của tinh tinh</i>

296
00:36:37,778 --> 00:36:39,697
<i>‪như với chúng ta vậy.</i>

297
00:36:42,533 --> 00:36:46,871
<i>‪Nhưng không phải tất cả</i>
<i>‪họ hàng gần nhất của ta đều bạo lực thế.</i>

298
00:36:53,544 --> 00:36:56,172
<i>‪Ngay bên kia Sông Congo,</i>
<i>‪có một loài linh trưởng khác</i>

299
00:36:56,672 --> 00:37:00,676
<i>‪cùng chung gần như</i>
<i>‪99 phần trăm bộ gen với chúng ta.</i>

300
00:37:02,053 --> 00:37:05,348
‪WAMBA
‪CỘNG HÒA DÂN CHỦ CONGO

301
00:37:12,730 --> 00:37:14,565
<i>‪Giống như tinh tinh,</i>

302
00:37:14,649 --> 00:37:17,777
<i>‪tinh tinh lùn</i>
<i>‪sống trong các cộng đồng lớn.</i>

303
00:37:32,541 --> 00:37:36,212
<i>‪Tinh tinh lùn đực</i>
<i>‪cũng lấy việc thể hiện sức mạnh</i>

304
00:37:36,295 --> 00:37:37,922
<i>‪để đe dọa các con khác.</i>

305
00:37:52,603 --> 00:37:56,315
<i>‪Anh chàng này đang tỏ ra cực kỳ hống hách.</i>

306
00:38:04,824 --> 00:38:07,618
<i>‪Còn những con cái thì đã chịu đựng đủ rồi.</i>

307
00:38:22,300 --> 00:38:26,429
<i>‪Trong số các con tinh tinh lùn,</i>
<i>‪chúng tạo thành liên minh mạnh nhất.</i>

308
00:38:28,848 --> 00:38:31,642
<i>‪Và điều này cho chúng quyền lực.</i>

309
00:38:36,856 --> 00:38:38,816
<i>‪Không giống như tinh tinh cái,</i>

310
00:38:39,608 --> 00:38:42,028
<i>‪chúng không bị con đực chi phối.</i>

311
00:38:44,530 --> 00:38:46,324
<i>‪Chú tinh tinh lùn con này</i>

312
00:38:46,407 --> 00:38:49,618
<i>‪sẽ được mẹ bảo vệ khỏi những kẻ bắt nạt.</i>

313
00:38:51,829 --> 00:38:54,957
<i>‪Và có thể</i>
<i>‪nó sẽ không phải trải nghiệm chiến tranh.</i>

314
00:38:56,417 --> 00:39:01,005
<i>‪Các cuộc gặp gỡ giữa các cộng đồng</i>
<i>‪tinh tinh lùn gần như luôn yên bình.</i>

315
00:39:09,597 --> 00:39:11,807
<i>‪Thật khác so với tinh tinh.</i>

316
00:39:13,059 --> 00:39:15,061
<i>‪Và không ai thật sự biết tại sao.</i>

317
00:39:25,529 --> 00:39:27,990
<i>‪Khi con tinh tinh này lớn lên,</i>

318
00:39:28,991 --> 00:39:33,496
<i>‪nó sẽ phải đối mặt với các rủi ro mà</i>
<i>‪tinh tinh lùn con chả bao giờ phải lo.</i>

319
00:39:42,671 --> 00:39:47,760
<i>‪Nhưng theo đúng phong cách linh trưởng,</i>
<i>‪nó đang cố gắng hết sức.</i>

320
00:39:50,888 --> 00:39:51,847
<i>‪Ai mà biết được?</i>

321
00:39:52,348 --> 00:39:55,434
<i>‪Đây có thể là khởi đầu</i>
<i>‪của một tình bạn đẹp</i>

322
00:39:56,685 --> 00:39:58,104
<i>‪kéo dài hàng thập kỷ.</i>

323
00:40:03,818 --> 00:40:05,403
<i>‪Nhưng tương lai của chúng</i>

324
00:40:06,028 --> 00:40:07,988
<i>‪và toàn bộ gia đình của chúng</i>

325
00:40:08,739 --> 00:40:09,824
<i>‪nằm trong tay</i>

326
00:40:11,117 --> 00:40:13,744
<i>‪của loài linh trưởng</i>
<i>‪mạnh nhất trong tất cả.</i>

327
00:40:16,705 --> 00:40:19,333
<i>‪Chúng ta giết</i>
<i>‪những người anh em họ hoang dã của mình.</i>

328
00:40:20,835 --> 00:40:22,336
<i>‪Chúng ta nhốt chúng.</i>

329
00:40:24,672 --> 00:40:26,549
<i>‪Chúng ta phá hủy nhà của chúng.</i>

330
00:40:31,595 --> 00:40:35,141
<i>‪Nhưng ngay cả khi</i>
<i>‪đối mặt với nghịch cảnh nhường ấy,</i>

331
00:40:36,100 --> 00:40:38,853
<i>‪loài linh trưởng vẫn có khả năng</i>

332
00:40:38,936 --> 00:40:40,438
<i>‪làm chúng ta kinh ngạc.</i>

333
00:40:45,401 --> 00:40:48,612
<i>‪Được bao quanh</i>
<i>‪bởi các khu định cư của loài người,</i>

334
00:40:49,238 --> 00:40:51,740
<i>‪là một mảnh rừng biệt lập</i>

335
00:40:51,824 --> 00:40:54,326
<i>‪chỉ rộng bằng một tá sân bóng.</i>

336
00:40:57,163 --> 00:40:58,289
<i>‪Nó là nhà</i>

337
00:40:58,372 --> 00:41:01,459
<i>‪của một bầy tinh tinh phi thường.</i>

338
00:41:06,797 --> 00:41:08,883
<i>‪Gần như mỗi ngày,</i>

339
00:41:08,966 --> 00:41:11,844
<i>‪chúng phải mạo hiểm</i>
<i>‪đi vào thế giới của chúng ta.</i>

340
00:41:46,795 --> 00:41:51,258
<i>‪Chúng ta chỉ có thể tưởng tượng ra</i>
<i>‪cách tinh tinh nhìn nhận ta như thế nào.</i>

341
00:42:00,017 --> 00:42:03,562
<i>‪Chúng có mọi lý do để cảnh giác.</i>

342
00:42:13,072 --> 00:42:16,492
<i>‪Nhưng có các phần thưởng lớn cho chúng.</i>

343
00:42:24,208 --> 00:42:28,587
<i>‪Trái cây được trồng trọt</i>
<i>‪thì chứa rất nhiều đường,</i>

344
00:42:29,505 --> 00:42:31,757
<i>‪nên hẳn là ngon như trên thiên đường.</i>

345
00:43:00,619 --> 00:43:05,040
<i>‪Những con tinh tinh này</i>
<i>‪đã học cách vụng trộm quanh con người… </i>

346
00:43:07,376 --> 00:43:08,836
<i>‪và tận dụng tối đa</i>

347
00:43:08,919 --> 00:43:12,006
<i>‪thế giới mới đầy thử thách này.</i>

348
00:43:15,009 --> 00:43:16,343
<i>‪Quả cọ dầu.</i>

349
00:43:17,720 --> 00:43:19,847
<i>‪Phần ngon nhất là phần nhân,</i>

350
00:43:19,930 --> 00:43:22,600
<i>‪chứa đầy chất đạm và calo.</i>

351
00:43:24,935 --> 00:43:26,270
<i>‪Chỉ có một vấn đề.</i>

352
00:43:28,939 --> 00:43:31,734
<i>‪Nó bị bao bọc bởi một lớp vỏ cứng.</i>

353
00:43:34,945 --> 00:43:38,365
<i>‪Muốn lấy được nó thì phải có sự khéo léo.</i>

354
00:43:56,175 --> 00:43:58,927
<i>‪Việc tách hạt có vẻ đơn giản với chúng ta,</i>

355
00:44:00,137 --> 00:44:02,348
<i>‪nhưng xét về hành vi của động vật,</i>

356
00:44:03,223 --> 00:44:05,601
<i>‪thì nó lại mang tính cách mạng.</i>

357
00:44:13,609 --> 00:44:16,320
<i>‪Việc đó đưa linh trưởng</i>
<i>‪lên vị trí đầu tiên</i>

358
00:44:16,862 --> 00:44:20,366
<i>‪trong câu lạc bộ độc quyền</i>
<i>‪của các cá thể sử dụng công cụ.</i>

359
00:44:23,410 --> 00:44:25,913
<i>‪Linh trưởng làm tổ.</i>

360
00:44:31,669 --> 00:44:32,670
<i>‪Làm dù.</i>

361
00:44:37,675 --> 00:44:38,717
<i>‪Làm máy dò.</i>

362
00:44:43,764 --> 00:44:45,432
<i>‪Làm cả giáo nữa.</i>

363
00:44:52,189 --> 00:44:54,441
<i>‪Bầy linh trưởng này ở Bossou</i>

364
00:44:54,525 --> 00:44:55,859
<i>‪rất đặc biệt.</i>

365
00:45:00,239 --> 00:45:04,451
<i>‪Chúng đã phát triển nhiều hơn một công cụ</i>
<i>‪để khai thác cây trồng của ta.</i>

366
00:45:06,620 --> 00:45:11,166
<i>‪Cũng như với cái búa và cái đe,</i>
<i>‪chúng đã phát minh ra thứ này.</i>

367
00:45:13,001 --> 00:45:14,086
<i>‪Một cái chày.</i>

368
00:45:17,256 --> 00:45:19,550
<i>‪Được dùng để giã nát phần nõn cọ</i>

369
00:45:20,342 --> 00:45:21,844
<i>‪làm chúng dễ ăn hơn.</i>

370
00:45:24,179 --> 00:45:27,808
<i>‪Một hành vi chỉ có ở cộng đồng này.</i>

371
00:45:32,646 --> 00:45:36,734
<i>‪Chúng thậm chí còn học được</i>
<i>‪cách vô hiệu hóa bẫy của những kẻ săn trộm</i>

372
00:45:36,817 --> 00:45:40,279
<i>‪đã gây ra nhiều thiệt hại</i>
<i>‪cho các quần thể tinh tinh khác.</i>

373
00:45:43,115 --> 00:45:46,243
<i>‪Tuy nhiên, bất chấp</i>
<i>‪những thành tựu tuyệt vời này,</i>

374
00:45:46,952 --> 00:45:48,662
<i>‪chúng vẫn tiếp tục suy yếu.</i>

375
00:45:50,247 --> 00:45:53,792
<i>‪Giờ chỉ còn lại</i>
<i>‪bảy con tinh tinh ở Bossou.</i>

376
00:45:58,213 --> 00:46:02,050
<i>‪Con tinh tinh trẻ tuổi</i>
<i>‪duy nhất còn lại trong bầy</i>

377
00:46:03,677 --> 00:46:05,679
<i>‪đang tuyệt vọng tìm bạn chơi cùng.</i>

378
00:46:16,064 --> 00:46:18,442
<i>‪Pascal Goumi là dân địa phương,</i>

379
00:46:19,276 --> 00:46:21,570
<i>‪nhưng anh ấy không phải mối đe dọa.</i>

380
00:46:26,033 --> 00:46:27,534
<i>‪Là nhà nghiên cứu thực địa,</i>

381
00:46:27,618 --> 00:46:30,746
<i>‪anh ấy biết con tinh tinh này</i>
<i>‪từ khi nó được sinh ra.</i>

382
00:46:34,041 --> 00:46:35,501
<i>‪Công bằng mà nói thì</i>

383
00:46:36,084 --> 00:46:37,753
<i>‪cả hai đã trở thành bạn bè.</i>

384
00:46:42,007 --> 00:46:46,136
<i>‪Tình bạn rất quan trọng đối với</i>
<i>‪sự thịnh vượng của loài linh trưởng,</i>

385
00:46:46,220 --> 00:46:49,890
<i>‪nó thậm chí</i>
<i>‪còn có thể vượt qua ranh giới về loài.</i>

386
00:46:56,730 --> 00:47:01,151
<i>‪Nhưng hiện tại,</i>
<i>‪con người thống trị hành tinh.</i>

387
00:47:05,906 --> 00:47:09,451
<i>‪Ta chỉ chừa lại rất ít không gian</i>
<i>‪cho các bạn bè linh trưởng.</i>

388
00:47:12,830 --> 00:47:16,542
<i>‪Và chúng ta đã quên rằng</i>
<i>‪mình có nhiệm vụ chăm sóc.</i>

389
00:47:20,838 --> 00:47:21,797
<i>‪Sau tất cả,</i>

390
00:47:22,297 --> 00:47:25,008
<i>‪chúng cũng là gia đình của chúng ta mà.</i>

391
00:48:13,348 --> 00:48:15,225
‪Biên dịch: Joy Ng